TẠI SAO NHỮNG ĐỨA TRẺ “HỌC GIỎI TOÀN DIỆN” THƯỜNG LỚN LÊN THÀNH NHỮNG NGƯỜI LỚN “KHÁNH KIỆT” VỀ TÀI CHÍNH? (SỰ THẬT TÀN KHỐC MÀ KHÔNG NHÀ TRƯỜNG NÀO DÁM NÓI VỚI BẠN) 🎓🚫💸
(Bài viết dài, có thể sẽ khiến rất nhiều bậc cha mẹ cảm thấy buồn, thậm chí tức giận. Nhưng thuốc đắng dã tật. Nếu bạn muốn con mình trở thành người làm chủ cuộc chơi tiền bạc thay vì nô lệ của nó, hãy đọc đến dòng cuối cùng).
Thưa các bậc phụ huynh, các chủ doanh nghiệp và những nhà đầu tư của cộng đồng Dr. Land,
Chúng ta đang sống trong một xã hội bị ám ảnh bởi những “Bảng điểm đẹp”.
Hàng ngày, lướt Facebook, tôi thấy các bậc cha mẹ tự hào khoe con mình đạt điểm 10 toán, đạt học sinh giỏi toàn diện, đạt giải thưởng này nọ.
Tôi không phủ nhận niềm vui đó.
Nhưng với tư cách là một người lăn lộn trên thương trường 15 năm, từng chứng kiến bao nhiêu kẻ “thông minh” ngã ngựa và bao nhiêu kẻ “bụi đời” lại thành công rực rỡ, tôi phải cảnh báo các bạn một sự thật lạnh người:
Những đứa trẻ “Thẳng A” (Straight-A Students – Học giỏi toàn diện) thường là những người vật lộn khổ sở nhất với đồng tiền khi bước vào đời.
Không phải vì chúng ngu ngốc. Trái lại, IQ của chúng rất cao.
Nhưng chúng thất bại về tài chính bởi vì chúng đã được lập trình sai ngay từ trong “nhà máy sản xuất nhân sự” mang tên Trường học.
Hôm nay, hãy cùng Lại Thế Vũ mổ xẻ “Lời nguyền của học sinh giỏi” và tìm ra lối thoát cho thế hệ tương lai.
1. CÁI BẪY CỦA SỰ HOÀN HẢO: KHI “ĐÚNG” LÀ KẺ THÙ CỦA “GIÀU”
Hãy nhìn vào cách vận hành của trường học.
Trường học được thiết kế để đào tạo ra những người làm công ăn lương mẫn cán (Employees), không phải để đào tạo ra những ông chủ (Entrepreneurs) hay nhà đầu tư (Investors).
Trong trường học, quy luật là:
• Làm bài đúng đáp án -> Được điểm cao -> Được thưởng.
• Làm sai -> Điểm thấp -> Bị phạt -> Bị xấu hổ trước lớp.
Hệ thống này dạy cho đứa trẻ một tư duy “chết người” trong kinh doanh: BẰNG MỌI GIÁ PHẢI TRÁNH SAI LẦM.
Những đứa trẻ học giỏi là những đứa tuân thủ luật chơi này tốt nhất. Chúng sợ sai. Chúng sợ những vết mực đỏ trên bài kiểm tra. Chúng sợ bị đánh giá là kém cỏi.
Và khi lớn lên, nỗi sợ đó di căn vào tư duy tài chính của chúng.
Cha tôi – một người đàn ông “Cha Nghèo” điển hình trong câu chuyện của Robert Kiyosaki – là một ví dụ đau lòng.
Ông là Tiến sĩ. Ông học cực giỏi. Ông được xã hội trọng vọng vì bằng cấp.
Nhưng cả đời ông nghèo khó và vật lộn với nợ nần.
Tại sao? Vì ông SỢ SAI LẦM.
Trường học đã thưởng cho ông vì ông luôn trả lời “Đúng”.
Nhưng cuộc đời đã trừng phạt ông tàn khốc vì ông quá “Cẩn thận”.
Trong đầu tư, nếu bạn chờ đợi sự chắc chắn 100% để không bao giờ sai, bạn sẽ không bao giờ xuống tiền.
Và khi bạn không xuống tiền, lạm phát sẽ ăn mòn tài sản của bạn. Sự an toàn tuyệt đối trong trường học chính là rủi ro lớn nhất trong trường đời.
2. SỰ KHÁC BIỆT GIỮA “NHÂN VIÊN” VÀ “DOANH NHÂN”
Tại sao những đứa trẻ cá biệt, hay những đứa học lực trung bình (điểm C) thường lại thuê những đứa điểm A về làm việc cho mình?
Bởi vì Doanh nhân phát triển nhanh hơn Nhân viên nhờ một lý do duy nhất:
“HỌ THẤT BẠI NHANH HƠN.”
Hệ điều hành của Nhân viên (được cài đặt bởi trường học):
1. Chờ hướng dẫn (Xin ý kiến sếp).
2. Làm theo quy trình có sẵn.
3. Tránh rủi ro để bảo vệ ghế ngồi.
4. Chờ sự cho phép mới dám hành động.
Hệ điều hành của Doanh nhân (được cài đặt bởi cuộc sống):
1. Ra quyết định trong bối cảnh thiếu thông tin.
2. Tự giải quyết vấn đề (Problem Solving).
3. Học hỏi dưới áp lực cực lớn.
4. Thử – Sai – Sửa (Trial & Error).
Khi một đứa trẻ thông minh (điểm A) bước ra đời, nếu các quy tắc biến mất, chúng sẽ ĐÓNG BĂNG.
Chúng hoảng loạn: “Không có sách giáo khoa hướng dẫn làm giàu sao?”, “Không có đáp án mẫu cho việc đầu tư đất nền sao?”.
Không. Thị trường không có đáp án mẫu. Thị trường chỉ có Dữ liệu.
Và vì chúng chưa bao giờ được dạy cách xử lý thất bại (chúng chỉ được dạy cách tránh nó), nên khi gặp cú sốc đầu đời (mất tiền, phá sản, bị lừa), chúng sụp đổ hoàn toàn. Chúng rút lui về vỏ ốc an toàn, làm một công việc ổn định và sống mòn mỏi đến già.
3. ĐỊNH NGHĨA LẠI “THẤT BẠI”: DỮ LIỆU HAY LÀ SỰ XẤU HỔ?
Đây là sự thật mà không giáo viên nào muốn thừa nhận với bạn, nhưng tôi – một nhà đầu tư thực chiến – sẽ nói cho bạn:
Trong thế giới thực:
• Sai lầm = Phản hồi (Feedback).
• Thất bại = Dữ liệu (Data).
• Mất tiền = Học phí thực tế (Tuition).
Khi tôi đi đầu tư Bất động sản, tôi đã từng mất tiền cọc chưa? Rồi.
Tôi đã từng mua phải đất dính quy hoạch chưa? Rồi.
Tôi đã từng tin lầm người chưa? Rồi.
Nếu tôi là một học sinh điểm A sợ sai, tôi đã bỏ cuộc từ vụ mất tiền đầu tiên. Tôi sẽ bảo: “Đầu tư rủi ro quá, mình không hợp.”
Nhưng tôi nhìn nhận đó là DỮ LIỆU.
Cú ngã đó cho tôi dữ liệu rằng: “À, loại đất này pháp lý chưa ổn, lần sau phải check quy hoạch 1/500 kỹ hơn”.
Mỗi lần sai lầm là một lần tôi thông minh hơn.
Nếu bạn loại bỏ thất bại ra khỏi giáo dục của con cái, bạn đang loại bỏ sự TRƯỞNG THÀNH ra khỏi cuộc đời chúng.
Một đứa trẻ chưa từng bị điểm kém, chưa từng bị ngã đau, chưa từng bị từ chối… là một đứa trẻ MONG MANH VỀ TÀI CHÍNH (FINANCIALLY FRAGILE).
Chỉ cần một cơn bão kinh tế ập đến (như Covid hay suy thoái), những người này sẽ vỡ vụn đầu tiên vì họ không có “kháng thể” với thất bại.
4. LỜI KHUYÊN GAN RUỘT DÀNH CHO CHA MẸ, NHÀ ĐẦU TƯ VÀ CHỦ DOANH NGHIỆP
Vậy chúng ta phải làm gì? Đừng chỉ ngồi đó buồn bã. Hãy hành động để thay đổi tư duy cho thế hệ sau (và cho chính mình).
⚠️ DÀNH CHO CÁC BẬC CHA MẸ:
1. Ngừng ám ảnh về điểm số:
Điểm 10 Toán không đảm bảo con bạn biết quản lý tiền. Hãy khen ngợi con khi con nỗ lực, nhưng đừng trừng phạt khi con sai. Hãy hỏi: “Con học được gì từ lỗi sai này?” thay vì “Tại sao con lại làm sai?”.
2. Dạy con về “Thương trường” từ sớm:
Đừng chỉ cho con tiền tiêu vặt. Hãy dạy con cách KIẾM TIỀN.
Cho con bán hàng online, cho con mở sạp nước chanh, cho con bán đồ cũ.
Khi bán hàng, con sẽ bị từ chối. Con sẽ thấy khách hàng không quan tâm con học giỏi thế nào, họ chỉ quan tâm con mang lại giá trị gì.
Sự từ chối đó là bài học quý giá nhất mà trường học không dạy.
3. Giáo dục Tài chính (Financial Literacy):
Trường dạy con tính tích phân, đạo hàm. Nhưng trường không dạy con:
• Tiền là gì?
• Nợ tốt vs Nợ xấu?
• Tài sản vs Tiêu sản?
• Lạm phát là gì?
• Thuế hoạt động ra sao?
Cha mẹ phải là người thầy đầu tiên dạy con những điều này. Nếu không, con bạn sẽ là nạn nhân của hệ thống ngân hàng và thuế vụ.
⚠️ DÀNH CHO NHÀ ĐẦU TƯ & CHỦ DOANH NGHIỆP:
1. Tuyển dụng dựa trên “Độ lì” (Grit), không chỉ dựa trên Bằng cấp:
Khi tuyển nhân sự, đừng lóa mắt bởi tấm bằng Giỏi. Hãy hỏi họ về thất bại lớn nhất họ từng gặp và cách họ vượt qua.
Một người từng khởi nghiệp phá sản và đứng dậy được sẽ có giá trị hơn 10 thạc sĩ giấy chưa từng bước chân ra khỏi thư viện.
2. Chấp nhận sai lầm trong giới hạn cho phép:
Trong đầu tư, đừng cố gắng đúng 100%. Không ai làm được điều đó (kể cả Warren Buffett).
Hãy tập trung vào Quản trị rủi ro.
Sai cũng được, nhưng đừng để cái sai đó xóa sổ toàn bộ tài sản (Ruin). Sai nhỏ, sửa nhanh, học lẹ. Đó là công thức của người giàu.
3. Liên tục “Tái giáo dục” (Re-education) bản thân:
Chúng ta đều là sản phẩm của nền giáo dục cũ. Để giàu có, chúng ta phải “tẩy não” những tư duy cũ kỹ đó.
Hãy học cách yêu thích rủi ro (có tính toán). Hãy học cách nhìn thất bại là bước đệm, không phải ngõ cụt.
5. KẾT LUẬN
“Đừng để trường học cản trở sự giáo dục của bạn.” (Mark Twain)
Các bạn thân mến,
Thế giới đang thay đổi chóng mặt. AI đang thay thế những công việc lặp lại, những công việc cần “trí nhớ tốt” và “tuân thủ quy trình” (sở trường của học sinh giỏi).
Nhưng AI không thể thay thế được: Sự dũng cảm, Khả năng ra quyết định trong rủi ro, và Bản lĩnh đứng dậy sau vấp ngã (sở trường của Doanh nhân).
Nếu muốn con cái chúng ta (và chính chúng ta) không bị bỏ lại phía sau, không bị phá sản về tài chính lẫn tinh thần…
Hãy ngừng đào tạo ra những con Robot biết vâng lời.
Hãy bắt đầu rèn luyện những Chiến binh biết chinh phục.
Hãy để con bạn thất bại.
Hãy để con bạn mất một ít tiền lẻ bây giờ, để chúng không mất cả gia sản sau này.
Đó là tình yêu thương lớn nhất và trí tuệ nhất mà cha mẹ có thể dành cho con.
